Dieta i żywienieTłuszcz — wróg numer jeden, którego oskarżono niesłusznie?
Źródeł: 14 · Artykuł: 19 717 znaków
Bracia Rodzeń i prof. David Ludwig podważają powszechne ograniczanie tłuszczu, zwłaszcza tłuszczów nasyconych.
- Andrzej Frydrychowski podkreśla, że tłuszcze są potrzebne organizmowi, a ich jakość ma znaczenie.
- Nie każdy tłuszcz jest jednak korzystny: Grażyna Cichosz wskazuje na zagrożenia związane głównie ze sztucznymi tłuszczami trans.
- Ważny jest więc rodzaj tłuszczu i jego miejsce w urozmaiconej diecie, a nie samo wykluczanie tłuszczu.
Co piszą autorzy
Andrzej Frydrychowski
Tłuszcze są potrzebne między innymi do dostarczania energii, transportu witamin i prawidłowej pracy mózgu.
„Tłuszcze są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu.
To one odpowiadają za: dostarczenie energii, transport witamin (ADEK), tak bardzo ważną kontrolę stanów zapalnych. Z nich zbudowane są nasze błony komórkowe, rodzaj ogrodzenia umożliwiającego nam wymianę ze światem zewnętrznym (wymiana produktów, ich utylizacja itd.).”
Grażyna Cichosz
Znaczenie dla zdrowia ma przede wszystkim skład tłuszczu, a nie tylko jego ilość.
„Aktualny stan wiedzy wskazuje, że nie poziom spożycia tłuszczu, a przede wszystkim jego skład są czynnikami ryzyka schorzeń dietozależnych, takich jak: miażdżyca i jej powikłania kliniczne (choroba niedokrwienna, zawał serca, udar mózgu), otyłość, cukrzyca typu 2, nowotwory, upośledzenie funkcji układu immunologicznego.”
Grażyna Cichosz
Sztuczne tłuszcze trans wiąże się ze wzrostem ryzyka chorób serca i niektórych nowotworów, a także cukrzycy typu 2.
„Wyniki obserwacji epidemiologicznych, badań doświadczalnych i klinicznych wykazały, że sztuczne izomery trans są odpowiedzialne za wzrost ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego oraz niektórych typów nowotworów. Ponadto, sprzyjają powstawaniu zespołu metabolicznego, któremu towarzyszy otyłość, oporność na insulinę oraz cukrzyca typu 2.”
Grażyna Cichosz
Grażyna Cichosz uznaje przemysłowe tłuszcze trans za większe zagrożenie niż inne tłuszcze jadalne i odrzuca utożsamianie ich z tłuszczami nasyconymi.
„W licznych badaniach naukowych udowodniono, że ze wszystkich tłuszczów jadalnych największe zagrożenie dla zdrowia stanowią kwasy tłuszczowe trans pochodzenia przemysłowego. A zatem, ich utożsamianie z obecnymi w tłuszczach zwierzęcych nasyconymi KT jest bezzasadne.”
Grażyna Cichosz
Naturalne tłuszcze trans z mleka i mięsa przeżuwaczy Grażyna Cichosz odróżnia od szkodliwych sztucznych izomerów trans.
„Naturalnym źródłem kwasów tłuszczowych (KT) izomerii trans (TFA) są produkty mleczarskie i mięsne. Obecny w tłuszczu mlekowym oraz w mięsie przeżuwaczy kwas wakcenowy, a także skoniugowany kwas linolowy (CLA) wykazuje wszechstronne prozdrowotne działanie: immunostymulujące, antyoksydacyjne, przeciwmiażdżycowe i antynowotworowe.”
Grażyna Cichosz
Grażyna Cichosz podaje, że ograniczanie niewielkich ilości naturalnych tłuszczów trans z mleka i mięsa przeżuwaczy jest bezcelowe.
„Ze względu na małe ilości TFA w mleku oraz mięsie i tłuszczu przeżuwaczy, a zwłaszcza ze względu na ich prozdrowotne właściwości, ograniczanie ich spożycia jest bezcelowe . Szkodliwe działanie TFA na procesy biochemiczne i fizjologiczne w organizmie człowieka i zwierząt (udowodnione w licznych badaniach) dotyczy sztucznych izomerów trans obecnych w margarynach oraz żywności tzw.”
Grażyna Cichosz
Grażyna Cichosz wskazuje, że poza CLA pozostałe izomery trans z nienasyconych kwasów tłuszczowych mogą uczestniczyć w rozwoju zmian miażdżycowych.
„Wyniki badań Stachowskiej i współpr. (25) jednoznacznie wskazują, że występujące w diecie izomery trans nienasyconych KT – za wyjątkiem CLA – poprzez różnorodne mechanizmy mogą uczestniczyć w powstawaniu i rozwoju zmian miażdżycowych. Trwające 14 lat obserwacje Nurses Healt Study dowiodły, że konsumpcja izomerów trans zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy 2 typu.”
Henryk Różański
Henryk Różański zaleca różnorodne tłuszcze i ostrzega przed tym, by jeden rodzaj tłuszczu dominował w diecie.
„Chodzi o to, aby w diecie uwzględniać różne tłuszcze, o rozmaitym składzie jakościowym. Nie można doprowadzać do tego, aby jeden tłuszcz dominował w diecie ludzi i zwierząt, np. tylko palmowy, albo tylko kokosowy.
W przypadku żywienia zwierząt należy uwzględnić trudności ze strawnością tłuszczu kokosowego.”
Henryk Różański
Henryk Różański zaznacza, że inne nasycone kwasy tłuszczowe dominujące w tłuszczu kokosowym mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie.
„Biorąc pod uwagę jednak, iż kwas stearynowy występuje w tłuszczu kokosowym w ilości do 5%, nie ma to większego znaczenia, zwłaszcza, że inne kwasy nasycone dominujące w tłuszczu kokosowym mają niekorzystny wpływ na zdrowie.
Oczywiście artykuł ten nie ma na celu skrytykowania tłuszczu kokosowego jako pokarmu.”
Bracia Rodzeń
Bracia Rodzeń przytacza wnioski, że ograniczenie tłuszczów nasyconych nie przynosiło wykazanego korzystnego wpływu na choroby serca ani całkowitą śmiertelność.
„W najnowszych metaanalizach badań z randomizacją i badań obserwacyjnych nie stwierdzono korzystnego wpływu zmniejszenia spożycia SFA na choroby układu krążenia (CVD) i całkowitą śmiertelność, a zamiast tego stwierdzono działanie ochronne przed udarem.”
Bracia Rodzeń
Bracia Rodzeń twierdzi, że nie ma mocnych dowodów, iż ogólne limity tłuszczów nasyconych zapobiegają chorobom serca lub zmniejszają śmiertelność.
„Naukowcy argumentują, że „nie ma mocnych dowodów naukowych na to, że obecne dla całej populacji górne limity powszechnie spożywanych tłuszczów nasyconych zapobiegną chorobom sercowo-naczyniowym, lub zmniejszą śmiertelność. Dodają, że ciągły limit tych tłuszczów nie jest uzasadniony.””
Bracia Rodzeń
Bracia Rodzeń ponownie podaje, że nie ma mocnych dowodów uzasadniających powszechne limity tłuszczów nasyconych.
„Naukowcy argumentują, że „nie ma mocnych dowodów naukowych na to, że obecne dla całej populacji górne limity powszechnie spożywanych tłuszczów nasyconych zapobiegną chorobom sercowo-naczyniowym, lub zmniejszą śmiertelność. Dodają, że ciągły limit tych tłuszczów nie jest uzasadniony.””
Bracia Rodzeń
Bracia Rodzeń pisze, że diety niskotłuszczowe nie zmniejszają zdarzeń sercowo-naczyniowych ani śmiertelności.
„LINK – przenosi do źródła
Przeważająca liczba dowodów wskazuje na to, że diety niskotłuszczowe, które obniżają poziom cholesterolu w surowicy, nie zmniejszają zdarzeń sercowo-naczyniowych ani śmiertelności. W szczególności zastępując tłuszcze nasycone tłuszczami wielonienasyconymi nie zmniejszają w przekonujący sposób zdarzeń sercowo-naczyniowych ani śmiertelności.”
Bracia Rodzeń
Bracia Rodzeń mówi, że od lat straszy się ludzi tłuszczami nasyconymi, choć podstawą obaw jest między innymi ich wpływ na poziom cholesterolu LDL.
„Od lat straszy się nas tłuszczami nasyconymi. Powtarza się w kółko, że to może prowadzić do chorób serca. Ale czy takie straszenie ma podstawy naukowe? Otóż, opiera się to głównie na stwierdzeniu w badaniach eksperymentalnych, że zastąpienie tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi obniża poziom cholesterolu LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości) oraz że sam cholesterol LDL jest powiązany z chorobami serca.”
prof. David Ludwig
prof. David Ludwig opisuje, że przekonanie o szkodliwości tłuszczu oparto na wstępnych badaniach, ale zakładana poprawa zdrowia i sylwetki nie nastąpiła.
„Jak zauważono w zeszłym tygodniu w JAMA, powszechnie uważano, że ograniczenie tłuszczu sprawi, iż będziemy szczupli i zdrowi. Nie potoczyło się to jednak całkiem w ten sposób, a Amerykanie z trudem przystosowują się do nowej rzeczywistości żywieniowej.
Pięćdziesiąt lat temu odżywialiśmy się dietą wysokotłuszczową: jedliśmy pełnotłuste mleko, bogate sosy i smarowidła, pełnotłuste dressingi do sałatek, zwykłe masło orzechowe oraz tłuste mięsa.”As noted last week in JAMA, conventional wisdom used to be that cutting back on fat would make us lean and healthy. However, things have not quite worked out that way, and Americans are struggling to adjust to a new dietary reality.
Fifty years ago, we consumed a high-fat diet, with whole milk, rich sauces and spreads, full-fat salad dressings, regular peanut butter and fatty meats.
prof. David Ludwig
prof. David Ludwig podważa pogląd, że jedzenie tłuszczu samo w sobie powoduje tycie, i wymienia zdrowe produkty zawierające tłuszcze nasycone.
„„Najważniejsze jest to, że jedzenie tłuszczu nie sprawia, że tyjemy. W rzeczywistości tłuszcze, które wykluczono z pierwszej piramidy żywieniowej, należą do najzdrowszych produktów, jakie możemy jeść”.
Praktycznie każda przekąska, którą objadamy się bez umiaru, zawiera węglowodany, a wiele z nich nie zawiera wcale tłuszczu, na przykład popcorn, chleb i pozbawione tłuszczu Twinkies.”“The bottom-line is eating fat doesn’t make you fat. In fact, the fats that were banished in the first food guide pyramid are among the healthiest things we can possibly eat.”
Virtually every binge food has carbohydrate and many have zero fat, like popcorn, bread, fat-free Twinkies.
prof. David Ludwig
prof. David Ludwig zastrzega, że nie chodzi o jedzenie dużych ilości masła, lecz o dobry rozkład różnych rodzajów tłuszczu.
„Nie oznacza to, że chcemy zajadać się masłem. Potrzebujemy odpowiedniego rozkładu tłuszczów — od tłuszczów nasyconych w pełnowartościowych produktach po tłuszcze jednonienasycone pochodzące z oliwy z oliwek. Jeśli spożywasz oliwę z oliwek, zwłaszcza extra virgin, cała ta zielona barwa to fitoskładniki, przeciwutleniacze i substancje przeciwzapalne.”That doesn’t mean we want to be loading up on butter. We need a good distribution of fats, ranging from saturated fat in whole foods to monounsaturated fats which come from olive oil. If you’re eating olive oil, especially extra virgin, all that green color is phytonutrients, antioxidants, anti-inflammatory substances.
prof. David Ludwig
prof. David Ludwig mówi, że diety niskotłuszczowe wypadają gorzej w porównaniu z dietami niskowęglowodanowymi i śródziemnomorskimi w odchudzaniu.
„David: Przez wiele lat obowiązywała zasada: „jedynym sposobem, by być mniej grubym, jest jeść mniej tłuszczu”. Myślę, że możemy ją wyrzucić przez okno. Metaanalizy jasno pokazują, że diety niskotłuszczowe są najgorszym sposobem na utratę wagi. Każda dieta porównawcza — czy to niskowęglowodanowa, czy śródziemnomorska — wypada lepiej od niskotłuszczowej, gdy porównuje się je rzetelnie.”David: For many years it was, “the only way to be less fat is eat less fat.” I think we can throw that out the window. The meta-analyses are quite clear that low-fat diets are the worst way to lose weight. Every comparison diet—be it low carbohydrate, Mediterranean—when you compare them fairly, the low-fat diet is inferior.
prof. David Ludwig
prof. David Ludwig wyjaśnia, że kalorie z tłuszczu mogą sycić mocniej niż kalorie z pieczywa.
„Tłuszcz ma dużo kalorii, ale mogą one dawać bardzo silne uczucie sytości. Przeprowadźmy mały eksperyment myślowy. Wyobraź sobie zjedzenie 500 kalorii pochodzących z chleba — połowy bochenka — albo z połowy kostki masła.
Po pierwsze, co łatwiej byłoby zjeść? Wiele osób potrafi zjeść sześć kromek chleba.”Fat has a lot of calories, but those calories can be intensely satiating. Do a little mind experiment. Consider eating 500 calories from bread, half a loaf, or from half a stick of butter.
Now first of all, which would be easier to do? A lot of people can eat six slices of bread.
Thomas E. Levy
Thomas E. Levy ostrzega, że ograniczanie tłuszczu może prowadzić do długotrwałego niedożywienia, bo wiele ważnych składników rozpuszcza się w tłuszczu.
„Wiele ważnych składników odżywczych rozpuszcza się w tłuszczach, a choć ograniczenie tego aspektu diety może przyczyniać się do utraty wagi, doprowadzi również do przewlekłego niedożywienia. Chorzy, otyli ludzie, wielu z nich chorujących na cukrzycę, podtrzymują sprawne funkcjonowanie naszego systemu opieki zdrowotnej. Nie zakładaj po prostu, że każdy napotkany pracownik ochrony zdrowia rzeczywiście stawia twoje zdrowie na pierwszym miejscu.”Many important nutrients are fat soluble, and while minimizing this aspect of the diet might contribute to weight loss, it will also result in a chronic malnutrition. Sick, obese individuals, many with diabetes, keep our health care system humming. Don't just assume that every healthcare practitioner you encounter really has your best health as the main priority.
Thomas E. Levy
Thomas E. Levy popiera dietę bogatą w tłuszcz i ubogą w węglowodany.
„Dane naukowe potwierdzające korzyści płynące z diety wysokotłuszczowej i niskowęglowodanowej są ogromne, a nie skąpe. Jeśli twój lekarz o tym nie wie, powinien wiedzieć. To wiedza ukryta na widoku.
Dieta wysokotłuszczowa i niskowęglowodanowa znacznie częściej spełnia również zasady prawidłowego łączenia pokarmów niż dieta wysokowęglowodanowa — nawet bez specjalnych starań.”The scientific data supporting the benefits of a high-fat, low-carb are enormous, not minimal. If your doc does not know this, he/she should. It's hidden in plain view.
A high-fat, low carb diet also ends up satisfying the rules of proper food combining much more often than a high-carb diet, even without trying.
Badania z PubMed · Europe PMC
Wybraliśmy 3 badań z najlepszymi, pozytywnymi wynikami. To wybór, a nie pełny przegląd wszystkich badań.
Liczba wszystkich badań na ten temat w bazie PubMed: 57 910.
W dużym europejskim badaniu większe spożycie tłuszczu ogółem, głównie jednonienasyconego, wiązało się z niższym ryzykiem raka wątroby, a tłuszcz nasycony nie wykazał związku z tym ryzykiem.
Cel badania: Rola ilości i rodzaju spożywanych tłuszczów w diecie w etiologii raka wątrobowokomórkowego (HCC) jest słabo poznana, mimo że istnieją przesłanki biologiczne przemawiające za jej znaczeniem. Zbadano związki między całkowitą ilością tłuszczu, podtypami tłuszczów i ich źródłami a zapadalnością na HCC w kohorcie European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC), obejmującej 191 przypadków HCC rozpoznanych w latach 1992–2010.
Wyniki: Nie stwierdzono związku między tłuszczami nasyconymi (HR = 1.08, 95% CI: 0.88-1.34) a ryzykiem HCC. Stosunek tłuszczów wielonienasyconych i jednonienasyconych do tłuszczów nasyconych nie był istotnie związany z ryzykiem HCC (na każde 0.2 punktu, HR = 0.86, 95% CI: 0.73-1.01). Ograniczenie analiz do uczestników bez HBV/HCV lub skorygowanie o czynność wątroby nie zmieniło istotnie wyników. W tej dużej europejskiej kohorcie prospektywnej wyższe spożycie tłuszczów jednonienasyconych wiąże się z niższym ryzykiem HCC.
Pieniądze na badanieuczelnia lub fundacja · National Institute for Health Research (NIHR), Dutch ZON (Zorg Onderzoek Nederland), Health Research Fund (FIS)
Czy autorzy mają powiązania z firmami?nie podano
Czy producent pomagał w badaniu?nie wiadomo
Rodzaj badaniaobserwacja ludzi
Liczba uczestników191
„Nie podano” nie znaczy, że nikt nie płacił — baza nie zawsze to zapisuje.
Metaanaliza nie wykazała związku całkowitego ani nasyconego tłuszczu z trzema głównymi typami raka skóry, a tłuszcze jednonienasycone wiązały się z niższym ryzykiem raka podstawnokomórkowego.
Cel badania: Przeprowadziliśmy metaanalizę, aby ocenić związek między spożyciem tłuszczu a ryzykiem trzech głównych rodzajów raka skóry, w tym raka podstawnokomórkowego (BCC), raka płaskonabłonkowego (SCC) i czerniaka złośliwego skóry (CMM). Przeprowadzono kompleksowe wyszukiwanie w bazach PubMed i EMBASE w celu zidentyfikowania wszystkich istotnych badań obserwacyjnych opublikowanych do 1 grudnia 2018 roku.
Wyniki: Zidentyfikowano trzy prospektywne badania kohortowe (175,675 uczestników oraz 30,915 przypadków BCC, 4,106 przypadków SCC i 1,638 przypadków CMM) i dziewięć badań kliniczno-kontrolnych (328 przypadków BCC, 493 przypadki SCC, 1,547 przypadków CMM i 2,660 osób z grupy kontrolnej). Łączne wyniki wskazały, że spożycie w diecie całkowitego tłuszczu i tłuszczów nasyconych nie wiązało się z trzema głównymi rodzajami raka skóry. Wysokie spożycie tłuszczów jednonienasyconych wiązało się istotnie ze zmniejszonym ryzykiem BCC (RR: 0.90, 95% CI: 0.85-0.96), a wysoki poziom spożycia tłuszczów wielonienasyconych mógł wiązać się ze zwiększonym ryzykiem SCC (RR: 1.19, 95% CI: 1.06-1.33). Nasze wyniki powinny zostać potwierdzone dalszymi danymi z dobrze zaprojektowanych prospektywnych badań kohortowych na dużą skalę.
Pieniądze na badanienie podano
Czy autorzy mają powiązania z firmami?nie podano
Czy producent pomagał w badaniu?nie wiadomo
Rodzaj badaniazestawienie wielu badań (metaanaliza)
„Nie podano” nie znaczy, że nikt nie płacił — baza nie zawsze to zapisuje.
Przegląd wskazuje, że dieta o większej zawartości tłuszczu może być korzystna w niektórych wytrzymałościowych wydarzeniach sportowych i pomagać dostarczyć wystarczająco dużo kalorii.
Cel badania: Tradycyjnie sportowcom uprawiającym dyscypliny wytrzymałościowe i ultrawytrzymałościowe zaleca się diety wysokowęglowodanowe. W przypadku wielu zawodów wytrzymałościowych zwyczajowe stosowanie diety wysokowęglowodanowej, uzupełnionej węglowodanami przed wysiłkiem i w jego trakcie, jest właściwe dla wielu sportowców.
Wyniki: Rośnie liczba wyczerpujących zawodów wystawiających granice ludzkiej wytrzymałości na próbę. Zawody te wystawiają również na próbę granice obecnych zaleceń żywieniowych, które mogą wymagać rozszerzenia, aby łatwiej było spożywać wystarczającą liczbę kalorii i ograniczyć utratę beztłuszczowej masy ciała. Wybór diety optymalnej dla osiągów fizycznych zależy od kilku czynników, w tym rodzaju i czasu trwania wysiłku, całkowitego wydatku energetycznego, czasu na regenerację, preferencji żywieniowych sportowca oraz tego, czy zawody sportowe odbywają się bez wsparcia (a zatem czy sportowcy muszą przewozić własne jedzenie). Na podstawie tych parametrów można zalecać różne diety o zróżnicowanym składzie makroskładników.
Pieniądze na badanienie podano
Czy autorzy mają powiązania z firmami?nie podano
Czy producent pomagał w badaniu?nie wiadomo
Rodzaj badaniaomówienie innych badań
„Nie podano” nie znaczy, że nikt nie płacił — baza nie zawsze to zapisuje.
Perspektywy i materiały poglądowe
Poniższe treści przedstawiają opinie, interpretacje i hipotezy autorów. Nie są traktowane jako równorzędne z badaniami naukowymi i przeglądami systematycznymi.
Orthomolecular Medicine News Service Materiał poglądowy
„Nutrition, kwiecień 2013. Żywienie. ZAPOBIEGANIE. Średnia z 32 miesięcy. 963 osoby, wiek 73+ lat. Francja. Spożycie w diecie. Najwyższe stężenie omega-3 we krwi = o 38% mniejsze ryzyko zaawansowanej AMD. Investigative Ophthalmology, lipiec 2011. Spożycie w diecie. ZAPOBIEGANIE. 3 lata. 666 osób. Francja. Spożycie w diecie. Spożycie oleju rybiego zmniejszyło ryzyko wczesnej AMD (-17%) i zaawansowanej AMD (-74%). Archives of Ophthalmology, lipiec 2011. Spożycie w diecie. ZAPOBIEGANIE. 38022kobiety — średni wiek 54,6 lat. Boston, MA. Spożycie w diecie. 1 porcja ryby tygodniowo w porównaniu z mniej niż 1 porcją miesięcznie zmniejszyła względne ryzyko AMD o 42%. Amer J Clinical Nutrition, grudzień 2009. Spożycie w diecie. ZAPOBIEGANIE. 13 lat. 1837 osób. Badanie wieloośrodkowe, USA. Spożycie w diecie. H…”Nutrition April 2013 Dietary PREVENTION 32 mos avg 963Age 73+ yrs France Dietary intake Highest blood levels of omega-3 = -38% reduced risk for advance AMD Investigative Ophthalmology July 2011 Dietary intake PREVENTION 3 yrs 666 France Dietary intake Fish oil intake decreased risk for early AMD (-17%) and advanced AMD (-74%) Archives Ophthalmology July 2011 Dietary intake PREVENTION – 38022women- mean age 54.6 yrs Boston, MA Dietary intake 1 serving fish/week compared to less than 1 serving/month reduced relative risk for AMD -42% Amer J Clinical Nutrition Dec 2009 Dietary intake PREVENTION 13 yrs 1837 Multi-center study USA Dietary intake H…
Orthomolecular Medicine News Service Materiał poglądowy
„Co więcej, jak już wiemy, zbyt wielu lekarzy 1) nie darzy suplementów diety sympatią i 2) praktycznie nie ma przeszkolenia w zakresie żywienia i suplementów. Ale to nie wszystko. Kontynuowaliśmy, przeglądając sekcję wyników. Zauważyliśmy już, że badacze doszli do wniosku, iż problemy związane z suplementami diety były niedoszacowane. Duffy Mackay, rzecznik Council for Responsible Nutrition, branżowej organizacji zrzeszającej producentów suplementów, przekonywał, że wyniki wskazywały, iż niepożądane działanie suplementów diety wystąpiło u zaledwie 0,01% wszystkich Amerykanów.”Moreover, as we already know, too many physicians 1) have little affinity for dietary supplements and 2) are virtually untrained as to nutrition and supplements. But wait: there's more We continued by looking over the results section. We had already noticed that the researchers drew the conclusion that problems with dietary supplements were underestimated. Duffy Mackay, a spokesman for the Council for Responsible Nutrition, a supplement industry trade group, argued that the results showed that only 0.01% of all Americans demonstrated an adverse effect from dietary supplements.
Orthomolecular Medicine News Service Materiał poglądowy
„Council for Responsible Nutrition, doroczne badanie konsumentów dotyczące suplementów diety z 2022 roku. Burke SN (2023) Żywność ultraprzetworzona, taka jak ciastka, chipsy, mrożone dania i fast foody, może przyczyniać się do pogorszenia funkcji poznawczych. The Conversation. 31 stycznia 2023. Council for Responsible Nutrition, doroczne badanie konsumentów dotyczące suplementów diety z 2019 roku.”Council for Responsible Nutrition, 2022 annual consumer survey on dietary supplements. Burke SN (2023) Ultra-Processed Foods Like Cookies Chips Frozen Meals and Fast Food May Contribute to Cognitive Decline. The Conversation. January 31, 2023. Council for Responsible Nutrition, 2019 annual consumer survey on dietary supplements.
Pisaczek nie ocenia, kto ma rację. Pokazuje, co napisano i gdzie to przeczytać. Każde zdanie powyżej ma swoje źródło.