Kora chinowa — gorzki lek, który zmienił historię świata?

Cel badania: Kora chinowa (kora roślin z rodzaju Cinchona o działaniu przeciwmalarycznym) i zawarta w niej chinina, jej alkaloid, były powszechnie stosowane w leczeniu gorączek okresowych. Celem niniejszej pracy jest ilościowa analiza obecności kory chinowej, chininy i innych substancji pochodzących z kory chinowej w portugalskich farmakopeach urzędowych opublikowanych w latach 1794–2001.

Wyniki: Analiza wykazała, że Pharmacopêa Portugueza (1876) jest portugalską farmakopeą urzędową o najwyższym odsetku leków zawierających korę chinową (2,61%). Farmacopeia Portuguesa IV (1935) jest farmakopeą urzędową o najwyższym odsetku leków zawierających chininę (2,34%). Leki wytwarzane z kory chinowej występują w portugalskich farmakopeach urzędowych do Farmacopeia Portuguesa IV (1946). Leki wytwarzane z chininy występują w portugalskich farmakopeach urzędowych od czasu Codigo Pharmaceutico Lusitano (1835).

Cel badania: Chinina, alkaloid o działaniu przeciwmalarycznym pochodzący z kory chinowej, jest znanym środkiem ototoksycznym. Wyizolowana i nazwana w 1820 roku przez francuskich naukowców Pierre-Josepha Pelletiera i Joseph-Bienaimé Caventou, od tego czasu była stosowana w leczeniu różnych chorób. Na początku XX wieku chinina była również zalecana jako środek znieczulający miejscowo podczas zabiegów chirurgicznych.

Wyniki: Pierwsza odnotowana wzmianka o ototoksyczności chininy pochodzi z 1824 roku. Chinina pełniła również funkcję terapeutyczną w otologii i neurootologii oraz była stosowana ze względu na właściwości przeciwbólowe. Używano jej w chorobie Menière’a, zawrotach głowy, otalgii, ropnym zapaleniu ucha środkowego, neuralgii splotu bębenkowego, czyrakach przewodu słuchowego i półpaścu małżowiny usznej. W XIX wieku chinina była uznawana za lek ototoksyczny. Stosowano ją w różnych schorzeniach otologicznych, zarówno jako środek przeciwbólowy (w przypadku półpaśca i otalgii), jak i lek terapeutyczny (w chorobie Menière’a, zawrotach głowy, ropnym zapaleniu ucha środkowego i czyrakach przewodu słuchowego). Badania te pokazują, że podobnie jak gentamycyna chinina była stosowana w chorobie Menière’a właśnie ze względu na działanie ototoksyczne.

Cel badania: Chinina i jej izomer D, chinidyna, są stosowane w medycynie w Europie od XVII wieku. Pierwotnie pozyskiwano je z kory drzewa chinowego rosnącego w dżungli Andów.

Wyniki: Chinina jest dostępna bez recepty w wielu krajach i występuje w wodzie tonikowej. Ma liczne grono użytkowników, którzy uważają ją za korzystną dla zdrowia i nieszkodliwą, traktując ją jako suplement diety. W przeszłości dermatolodzy często jako pierwsi rozpoznawali choroby wywołane przez te leki, ze względu na wczesne objawy zapalenia skóry lub wybroczyny. Mimo że medyczne zastosowanie tych leków znacznie się zmniejszyło, osutki polekowe nadal mogą być wywołane chininą, a pacjenci mogą nawet nie wiedzieć, że ją przyjmują.

Cel badania: Alphonse Laveran (Nagroda Nobla 1907) odegrał pionierską rolę w odkryciu czynnika wywołującego malarię — chorobę znaną od niepamiętnych czasów, która aż do końca XIX wieku była symbolem teorii miazmatycznej. W 1880 roku ten nieznany lekarz wojskowy odkrył rolę hematozoonu w malarii, któremu nadano nazwę Plasmodium.

Wyniki: Był to pierwszy pierwotniak odkryty w chorobie zakaźnej, w czasach, gdy podejrzewano głównie bakterie. To przełomowe odkrycie doprowadziło do ustalenia roli komarów w szerzeniu malarii przez Ronalda Rossa (Nagroda Nobla 1902) i Battistę Grassiego. Nawracające napady malarii przez wiele lat pozostawały zagadką, którą rozwiązano dopiero po II wojnie światowej, odkrywając cykl pozerytrocytarny Plasmodium. Następnie dokonał się postęp w leczeniu — od kory chinowej, chininy i chlorochiny po niedawne odkrycie artemizyniny w 1972 roku przez chińską badaczkę Tu Youyou (Nagroda Nobla 2015).

Cel badania: Pochodzenie chininy z Peru pozostaje tajemnicą z powodu braku danych źródłowych — zwłaszcza tych wytworzonych przez jezuitów działających w Peru. Odkrycie kory chinowej i jej zastosowania w leczeniu malarii musiało być zasługą jezuitów, którzy współpracowali z rdzennymi mieszkańcami Andów, ludem Quichua, i dowiedzieli się, jak kora drzewa chinowego może być stosowana na dreszcze.

Wyniki: Jedna ze wskazówek pochodzi od jezuitów, którzy rozmawiali z mieszkańcami Andów i dowiedzieli się o chininie. Ale czy stosowano ją na gorączkę? Dlaczego jezuici wypróbowali ją w leczeniu gorączek (trzydniaczki lub czterodniaczki), które mogły być skutkiem malarii? Lukę w naszej wiedzy można wypełnić jedynie dzięki odkryciu dokumentów pisanych przez jezuitów na temat stosowania chininy w leczeniu malarii.

Cel badania: Kora drzewa chinowego była stosowana przez Inków w Ameryce Południowej w leczeniu gorączek tropikalnych. Przywieźli ją do Europy jezuiccy księża i błędnie stosowano ją w leczeniu wszystkich rodzajów gorączki. Z powodu jej wysokiej ceny i ograniczonej dostępności aptekarze znaleźli alternatywny środek przeciwgorączkowy w korze wierzby. Następnie z wierzby wyizolowano salicylany, a z kory chinowej — chininę.