Choroby cywilizacyjne: czy to, co jemy, decyduje o tym, na co chorujemy?

Cel badania: Wzorce żywieniowe oparte na roślinach zyskują coraz większą uwagę ze względu na ich potencjał w zmniejszaniu ryzyka rozwoju głównych chorób przewlekłych, w tym cukrzycy typu 2 (T2D), chorób układu krążenia (CVD), nowotworów i zgonu, choć brakuje aktualnego, kompleksowego przeglądu ilościowego.

Wyniki: Zidentyfikowano łącznie 76 publikacji, obejmujących 2,230,443 uczestników, w tym 60,718 nowych przypadków T2D, 157,335 przypadków CVD, 57,759 przypadków nowotworów i 174,435 zgonów. Zaobserwowano odwrotną zależność między większym przestrzeganiem wzorca żywieniowego opartego na roślinach a ryzykiem T2D (RR, 0.82 [95% CI: 0.77-0.86]), CVD (0.90 [0.85-0.94]), nowotworów (0.91 [0.87-0.96]) i śmiertelności ogólnej (0.84 [0.78-0.92]), przy umiarkowanej do dużej heterogeniczności między badaniami (zakres I2: 47.8-95.4%). Odwrotne zależności w przypadku T2D, CVD i nowotworów były silniejsze, gdy w definicji wzorców żywieniowych opartych na roślinach uwzględniano zdrową żywność roślinną, taką jak warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe (T2D: 0.79 [0.72-0.87]; CVD: 0.85 [0.80-0.92]; nowotwory: 0.86 [0.80-0.92]; zakres I2: 53.1-84.1%). Zależność ze śmiertelnością była zasadniczo podobna, gdy analizy ograniczono do zdrowych diet roślinnych (0.86 [0.80-0.92], I2 = 91.9%).

Cel badania: Celem pracy było przeprowadzenie przeglądu systematycznego i metaanaliz w celu oceny wpływu diety roślinnej (PBD) na przewlekłą chorobę nerek (CKD).

Wyniki: Uwzględniono łącznie 121,927 uczestników w wieku od 18 do 74 lat, których obserwowano przez średnio ważony okres 11.2 roku. Stosowanie PBD wiąże się ze znacznym zmniejszeniem ryzyka rozwoju CKD OR = 0.75, 95% CI (0.65-0.86), P < .0001] wśród 93,857 uczestników. Podobne wyniki zaobserwowano w analizach podgrup, w których badano wyższe kwintyle/kwartyle (Q2-Q5) i tercyle (T2-T3) PBD w porównaniu z Q1/T1; łączne miary efektu wyniosły odpowiednio 0.92 (95% CI; 0.86-0.98) i 0.88 (95% CI; 0.82-0.93). Po uwzględnieniu chorób współistniejących związanych z CKD u pacjentów stosujących PBD (skorygowane modele M1, M2 i M3) również zaobserwowano istotne wyniki, przy łącznym OR wynoszącym 0.86 (95% CI; 0.79-0.93). Stosowanie PBD było istotnie związane z 26% mniejszą częstością występowania CKD. Większe spożycie PBD wykazywało zależność dawka–odpowiedź z niższym ryzykiem wystąpienia CKD i wolniejszym postępem CKD. Niezdrowa PBD może nie zapewniać ochrony nerek w porównaniu ze zdrową PBD.

Cel badania: Celem było systematyczne przeanalizowanie wszystkich prospektywnych badań kohortowych, w których analizowano zależność między przestrzeganiem diety śródziemnomorskiej, śmiertelnością i występowaniem chorób przewlekłych w ramach profilaktyki pierwotnej.

Wyniki: Łączna analiza ośmiu kohort (514,816 osób i 33,576 zgonów), oceniająca śmiertelność ogólną w odniesieniu do przestrzegania diety śródziemnomorskiej, wykazała, że wzrost wyniku przestrzegania diety o dwa punkty był istotnie związany z niższym ryzykiem zgonu (łączny względny risk 0.91, 95-procentowy przedział ufności 0.89 do 0.94). Podobnie analizy wykazały korzystną rolę większego przestrzegania diety śródziemnomorskiej w odniesieniu do śmiertelności z przyczyn sercowo-naczyniowych (łączny względny risk 0.91, 0.87 do 0.95), zachorowalności na nowotwory lub śmiertelności z ich powodu (0.94, 0.92 do 0.96) oraz zachorowalności na chorobę Parkinsona i chorobę Alzheimera (0.87, 0.80 do 0.96). Większe przestrzeganie diety śródziemnomorskiej wiąże się ze znaczną poprawą stanu zdrowia, o czym świadczy istotne zmniejszenie śmiertelności ogólnej (9%), śmiertelności z powodu chorób układu krążenia (9%), zachorowalności na nowotwory lub śmiertelności z ich powodu (6%) oraz zachorowalności na chorobę Parkinsona i chorobę Alzheimera (13%).

Cel badania: Obecna pandemia otyłości stanowi poważny globalny problem zdrowia publicznego, głównie ze względu na jej związek z przewlekłymi, niezakaźnymi schorzeniami powodującymi niepełnosprawność oraz ze zwiększoną śmiertelnością. Starzenie się populacji zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia przewlekłych chorób niezakaźnych, wydłużając ekspozycję na czynniki ryzyka tych schorzeń powodujących niepełnosprawność.

Wyniki: Model żywieniowy, dla którego istnieje najwięcej dowodów na korzyści zdrowotne, to model tradycyjnie stosowany przez mieszkańców niektórych krajów śródziemnomorskich. Dowody potwierdzają odwrotną zależność między przestrzeganiem diety śródziemnomorskiej a nadwagą i otyłością. Cztery metaanalizy randomizowanych badań kontrolowanych, obejmujące do 16 badań, wykazały większe zmniejszenie masy ciała i BMI przy stosowaniu MedDiet w porównaniu z innymi dietami, natomiast metaanaliza 7 prospektywnych badań kohortowych wykazała, że większe przestrzeganie MedDiet wiązało się z mniejszym ryzykiem otyłości i przybierania na wadze w miarę upływu czasu. W niniejszym przeglądzie narracyjnym omówiono badania wykazujące odwrotne zależności między większym przestrzeganiem MedDiet a nadwagą/otyłością oraz przewlekłymi chorobami związanymi z otyłością i wiekiem.

Cel badania: Stanowisko Academy of Nutrition and Dietetics jest takie, że odpowiednio zaplanowane diety wegetariańskie, w tym wegańskie, są zdrowe, pełnowartościowe pod względem odżywczym i mogą przynosić korzyści zdrowotne w profilaktyce i leczeniu niektórych chorób. Diety te są odpowiednie na wszystkich etapach życia, w tym w okresie ciąży, laktacji, niemowlęctwa, dzieciństwa, dorastania i późnej dorosłości, a także dla sportowców.

Wyniki: Wegetarianie i weganie są mniej narażeni na niektóre schorzenia, w tym chorobę niedokrwienną serca, cukrzycę typu 2, nadciśnienie, niektóre rodzaje nowotworów i otyłość. Niskie spożycie tłuszczów nasyconych oraz duże spożycie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, produktów sojowych, orzechów i nasion (wszystkich bogatych w błonnik i fitochemikalia) to cechy diet wegetariańskich i wegańskich, które prowadzą do niższego stężenia cholesterolu całkowitego i cholesterolu lipoprotein o niskiej gęstości oraz lepszej kontroli stężenia glukozy w surowicy. Czynniki te przyczyniają się do ograniczenia chorób przewlekłych. Weganie potrzebują wiarygodnych źródeł witaminy B-12, takich jak żywność wzbogacana lub suplementy.

Cel badania: Dieta śródziemnomorska (MedDiet), jeden z najlepiej zbadanych i najbardziej znanych wzorców żywieniowych na świecie, wiąże się z szerokim zakresem korzyści zdrowotnych. W niniejszym przeglądzie narracyjnym chcieliśmy przedstawić kompleksowy przegląd aktualnej wiedzy na temat związku MedDiet z istotnymi wynikami zdrowotnymi, uwzględniając zarówno badania obserwacyjne, jak i interwencyjne, w których oceniano czynniki ryzyka oraz choroby kliniczne.

Wyniki: W badaniach prospektywnych przestrzeganie MedDiet zmniejszało śmiertelność, zwłaszcza śmiertelność z przyczyn sercowo-naczyniowych, a tym samym wydłużało życie. Ponadto wiązało się z mniejszymi zaburzeniami funkcji poznawczych związanymi z wiekiem i niższą częstością występowania chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Alzheimera. Dodatkowym pozytywnym aspektem śródziemnomorskiego modelu żywieniowego jest jego stosunkowo niewielki wpływ na środowisko (zużycie wody oraz ślad azotowy i węglowy). Prawdopodobnie połączenie zdrowej diety z zachowaniami społecznymi i sposobem życia w regionach śródziemnomorskich sprawia, że MedDiet jest zrównoważonym modelem stylu życia, który można prawdopodobnie stosować także w innych regionach, z uwzględnieniem lokalnych i kulturowo odpowiednich modyfikacji.

Cel badania: Tradycyjne zalecenia żywieniowe dla pacjentów z przewlekłą chorobą nerek (CKD) koncentrują się na ilości spożywanych składników odżywczych. Bez odpowiedniego poradnictwa dietetycznego ograniczenia te mogą prowadzić do niskiego spożycia owoców i warzyw oraz braku różnorodności w diecie.

Wyniki: Aktualne dowody wskazują, że promowanie diet roślinnych wiąże się z niewielkim ryzykiem, ale może przynosić korzyści w pierwotnej profilaktyce CKD, a także opóźniać postęp choroby u pacjentów z CKD G3-5. Diety te mogą również pomagać w kontrolowaniu i zapobieganiu niektórym objawom i powikłaniom metabolicznym CKD. Sugerujemy, aby ograniczanie żywności roślinnej jako strategia zapobiegania hiperkaliemii lub niedożywieniu było dostosowywane indywidualnie, tak aby nie pozbawiać pacjentów z CKD potencjalnych korzyści płynących z diet roślinnych. Potrzebne są jednak badania pozwalające wypełnić luki w wiedzy, zwłaszcza dotyczące znaczenia i stopnia hiperkaliemii wywołanej dietą u pacjentów dializowanych.

Cel badania: Choroby niezakaźne (NCD) odpowiadają za ponad 74% zgonów na świecie, przy czym największy udział mają choroby układu krążenia, cukrzyca typu 2, nowotwory i przewlekłe choroby układu oddechowego. Schorzenia te stanowią poważne obciążenie zdrowotne, społeczne i ekonomiczne na całym świecie, zwłaszcza w krajach o niskich i średnich dochodach.

Wyniki: Postęp w dziedzinie zdrowia cyfrowego, urządzeń noszonych i strategii opartych na medycynie precyzyjnej usprawnia personalizację, monitorowanie i przestrzeganie interwencji dotyczących stylu życia. Utrzymujące się luki obejmują ograniczoną ilość danych dotyczących długoterminowego przestrzegania zaleceń, niedostateczną reprezentację zróżnicowanych populacji w badaniach klinicznych, niewystarczające uwzględnianie uwarunkowań społeczno-kulturowych oraz brak ustandaryzowanych ram wdrażania w systemach opieki zdrowotnej. Medycyna stylu życia zapewnia kompleksowe i opłacalne podejście do zapobiegania chorobom niezakaźnym i ich kontroli. Skalowanie strategii dostosowanych do różnych kultur, wspieranych technologią i ukierunkowanych na równość jest niezbędne, by ustanowić profilaktykę opartą na stylu życia globalnym standardem w walce z narastającą epidemią NCD.

Cel badania: Żywienie jest podstawowym czynnikiem warunkującym zdrowie układu sercowo-naczyniowego i kluczowym elementem profilaktyki oraz leczenia chorób układu krążenia, cukrzycy typu 2, otyłości, przewlekłej choroby nerek i zespołu sercowo-naczyniowo-nerkowo-metabolicznego. Nieoptymalne wzorce żywieniowe pozostają jednymi z głównych modyfikowalnych przyczyn zachorowalności i śmiertelności na całym świecie.

Wyniki: Dowody pochodzące z randomizowanych badań kontrolowanych, prospektywnych badań kohortowych i badań mechanistycznych konsekwentnie przemawiają za zastępowaniem tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi, zwiększeniem spożycia błonnika pokarmowego i produktów pełnoziarnistych, ograniczeniem spożycia sodu i żywności wysoko przetworzonej (zwłaszcza napojów słodzonych cukrem i przetworów mięsnych) oraz większym przestrzeganiem zdrowych wzorców żywieniowych w celu obniżenia ryzyka sercowo-naczyniowego. Dieta śródziemnomorska, DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), diety wegetariańskie i inne wzorce żywieniowe bogate w produkty roślinne korzystnie wpływają na ciśnienie krwi, stężenie lipidów, kontrolę glikemii i masę ciała oraz konsekwentnie wiążą się z niższą częstością występowania chorób układu krążenia i zgonów. Przeniesienie wyników badań nad żywieniem do praktyki klinicznej wymaga integracji poradnictwa dietetycznego, dietoterapii, programów Food Is Medicine, inicjatyw polityki publicznej i edukacji klinicystów.

Cel badania: Wprowadzenie: Cukrzyca typu 2 (T2D) jest jedną z najszybciej rozwijających się chorób przewlekłych na świecie; szacuje się, że w 2024 r. dotknęła 589 milionów dorosłych, a prognozy wskazują na wzrost tej liczby do 853 milionów do 2050 r. Modyfikacja diety jest podstawą zarówno profilaktyki T2D, jak i postępowania w tej chorobie.

Wyniki: Interpretację dostępnych dowodów ograniczają przewaga badań obserwacyjnych, niejednolite definicje wzorców żywieniowych opartych na roślinach, samoocena sposobu odżywiania oraz ograniczona dostępność długoterminowych randomizowanych badań kontrolowanych. Wnioski: Aktualne dowody przemawiają za zdrowymi wzorcami żywieniowymi opartymi na roślinach jako skuteczną strategią profilaktyki i leczenia T2D. Wzorce żywieniowe kładące nacisk na pełnowartościową żywność roślinną, w tym rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, owoce, warzywa, orzechy i nasiona, przy jednoczesnym ograniczeniu spożycia przetworzonego i nadmiernych ilości czerwonego mięsa, wiążą się z poprawą zdrowia metabolicznego. Potrzebne są wysokiej jakości randomizowane badania kontrolowane z ustandaryzowanymi definicjami diet, aby dokładniej określić optymalny skład diet roślinnych w profilaktyce i leczeniu cukrzycy.